Avrupa Komisyonu, atık ihracatı politikasında sert bir dönüşümün sinyalini 18 Eylül 2026‘da verdi. Komisyon aynı gün iki ayrı belge yayımladı: AB’den OECD dışı ülkelere atık ihracatını 21 Mayıs 2027‘den itibaren genel kural olarak durduran taslak ülke listesi ve Türkiye’ye yönelik plastik atık ihracatını mercek altına alan ayrı bir değerlendirme raporu. Türkiye’ye 2025’te gönderilen 510 bin ton plastik atık, AB’nin o yılki toplam plastik atık ihracatının önemli bir bölümünü oluşturuyor.
Yeni Atık Sevkiyatı Tüzüğü Ne Getiriyor?
2024‘te kabul edilen AB Atık Sevkiyatı Tüzüğü, birliğin kendi atık sorununu üçüncü ülkelere devretmesinin önüne geçmeyi hedefliyor. Tüzüğün genel ilkesi net: 21 Mayıs 2027‘den itibaren AB, OECD üyesi olmayan ülkelere atık ihraç edemeyecek.
Tek istisna, atığı sürdürülebilir biçimde yönetebildiğini kanıtlayan ve ihracata devam etmek isteyen ülkeler için tanımlandı. Bu kapsamda 32 ülke Komisyona başvuru yaptı; başvurular değerlendirilip taslak bir onay listesiyle birlikte yayımlandı. Süreç şöyle işleyecek:
- Taslak liste üzerine 16 Ekim‘e kadar kamuoyu görüşüne açık danışma sürüyor.
- İzin verilen ülkelerin ilk kesin listesi 2026 sonuna kadar oluşturulacak.
- Liste en az iki yılda bir güncellenecek, listede olmayan ülkeler yeniden başvurabilecek.
Türkiye’ye Plastik Atık İhracatı Neden Ayrı İncelendi?
Türkiye bir OECD üyesi olduğu için yukarıdaki genel yasağın kapsamı dışında kalıyor; asıl fark burada devreye giriyor. Aynı tüzük, OECD dışı ülkelere plastik atık ihracatını 21 Kasım 2026‘dan itibaren tamamen yasaklarken, Komisyona OECD ülkelerine giden plastik atık akışını da izleme ve bu ülkelerin atığı çevreye zarar vermeden yönetip yönetemediğini değerlendirme yükümlülüğü getiriyor. Türkiye, AB’nin plastik atık ihracatında ana OECD hedefi olduğu için bu değerlendirmede öne çıktı.
Rakamlarla Tablo
AB, 2025‘te toplam 32 milyon ton atık ihraç etti; bunun yaklaşık %40‘ı OECD dışı ülkelere gitti. Plastik atıkta tablo şöyle: AB yılda ortalama 1 ila 1,5 milyon ton plastik atık ihraç ediyor, 2025‘te bu rakamın 1,4 milyon tonu gerçekleşti ve bunun 510 bin tonu tek başına Türkiye’ye yöneldi. Listede Türkiye’yi Malezya (276 bin ton), Endonezya (215 bin ton), Vietnam (137 bin ton) ve Birleşik Krallık (108 bin ton) izliyor.
Komisyonun Tespitleri: Neler İyileşti, Neler Eksik?
Rapor, Türkiye’nin plastik atık mevzuatını güçlendirdiğini ve denetimleri artırarak daha yüksek cezalar uyguladığını teyit ediyor. Ancak Komisyon üç alanda eksiklik saptadı:
- Veri şeffaflığı: plastik atık üretimi, işlenmesi ve ithal atığın yerli atık yönetimine etkisine dair yeterli veri paylaşılmıyor.
- Uygulama bilgisi: mevzuatın çevresel zararı önleyecek şekilde nasıl uygulandığına dair bilgi yetersiz.
- Yönetişim netliği: plastik atık yönetiminde kurumlar arası sorumluluk paylaşımı belirsiz.
Komisyon, bu bulgular üzerinden Türk yetkili kurumlarıyla temas kurmayı ve ikili iş birliğini güçlendirmeyi planladığını açıkladı.
Sektörel Etki: Türk Geri Dönüşüm Sanayii İçin Ne Anlama Geliyor?
İthal plastik hurdaya girdi olarak bağımlı geri dönüşüm tesisleri için rapor bir uyarı niteliğinde. Türkiye atık yönetimi mevzuatını son yıllarda sıkılaştırmış olsa da, AB tarafında veri şeffaflığı ve izlenebilirlik beklentisi yükseliyor; bu da AB’nin döngüsel ekonomi gündeminde son dönemde sık görülen bir örüntü (ELV Tüzüğü’nün geri dönüşüm hedeflerinde olduğu gibi). Kısacası ithalatçı ve geri dönüşümcü firmalar için mesaj açık: atık akışının kaynağından bertarafına kadar izlenebilir, belgeli ve raporlanabilir hale getirilmesi artık rekabet avantajı değil, AB pazarına erişimin ön koşulu haline geliyor.
Sonuç
Yeşil Ajanda olarak bu iki raporun birlikte okunması gerektiğine dikkat çekiyoruz. Genel kural OECD dışı ülkeleri hedef alsa da, Türkiye’ye özel değerlendirme, AB’nin OECD üyesi ticaret ortaklarını da aynı şeffaflık standardına tabi tutmaya başladığını gösteriyor. Şirketler ve düzenleyiciler için öne çıkan üç nokta:
- Veri şeffaflığı riski: raporun işaret ettiği eksiklikler giderilmezse, Türkiye de ileride daha sıkı izleme ya da kota tartışmalarının konusu olabilir.
- İzleme kapasitesi fırsatı: güçlü izleme ve raporlama sistemi kuran firmalar, AB’li tedarikçiler nezdinde öne çıkacak.
- Yönetişim netliği ihtiyacı: kurumlar arası sorumluluk paylaşımının netleşmesi, hem denetimi hem yatırımcı güvenini kolaylaştıracak.
Sıkça Sorulan Sorular
AB’nin yeni Atık Sevkiyatı Tüzüğü ne zaman yürürlüğe girdi?
Tüzük 2024‘te kabul edildi; OECD dışı ülkelere genel atık ihracat yasağı 21 Mayıs 2027‘de, plastik atığa özel yasak ise 21 Kasım 2026‘da başlayacak.
Türkiye’ye plastik atık ihracatı yasaklanıyor mu?
Hayır. Türkiye OECD üyesi olduğu için genel yasağın kapsamı dışında; Komisyon bunun yerine Türkiye’nin atığı sürdürülebilir yönetip yönetemediğini izliyor ve raporluyor.
Taslak ülke listesine kamuoyu görüşü nasıl bildirilir?
Komisyonun çevrimiçi danışma sayfası üzerinden 16 Ekim 2026‘ya kadar görüş iletilebiliyor.
