SKDM Gübre Rehberi: Hesap Artık Ton Değil, Kilogram Azot

Serinin ilk üç bölümünde gömülü emisyon hep aynı şeye bölündü: ton ürün. Demir çelikte ton ham çelik, alüminyumda ton işlenmemiş alüminyum, çimentoda ton çimento. Gübrede bölen değişiyor. Avrupa Komisyonu’nun 14 Ağustos 2026 tarihli SKDM gübre kılavuzuna göre hesap, ürünün içerdiği kilogram azot başına yapılıyor.

Fark teknik bir ayrıntı gibi görünüyor ama değil. Aynı tesisten çıkan iki torbanın azot içeriği farklıysa gömülü emisyonları da farklı, ve bu fark beyanda ayrı ayrı gösteriliyor. Diğer sektörlerin mantığını buraya taşıyan bir üretici hesabı baştan yanlış birimde kurar.

Gübre kılavuzu, Komisyon’un kesin dönem için yayınladığı on kılavuz belgeden biri. Ölçü birimi de tek başına gelmiyor. Nitrik asit üreten tesise sürekli emisyon ölçüm donanımı zorunluluğu geliyor, karışık gübrede azotun dört ayrı formu tek tek raporlanıyor ve hidrojenin hesaba girip girmediği tesisin nasıl kurulduğuna bağlı olarak değişiyor.

Hangi Gübre Ürünleri SKDM Kapsamında?

Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması gübre sektöründe dört toplulaştırılmış ürün kategorisi tanımlıyor. Kategoriler hem nihai azotlu gübreleri hem de üretimde tüketilen kimyasal öncülleri kapsıyor.

Dört Kategori ve CN Kodları

Üre CN başlığı sekiz hane düzeyinde 3102 10 12, 3102 10 15, 3102 10 19 ve 3102 10 90 kodlarını içeriyor. Karışık gübre kategorisinden 3102 10 (üre) ve 3105 60 00 çıkarılıyor.

Bu kategorilerin her biri hem kendi başına bir SKDM ürünü hem de bir sonrakinin öncülü. Kılavuz, öncüllerden üretilen nihai azotlu gübreleri karmaşık ürün olarak tanımlıyor, çünkü öncüllerinin gömülü emisyonunu taşıyorlar. Üre bu ikili konumun en net örneği: yüksek azot içeriği nedeniyle tek başına gübre olarak kullanılabildiği için kendi kategorisi var, karışık gübre üretiminde kullanıldığında ise öncül sayılıyor.

Kapsam Dışında Ne Var?

Dışarıda kalan tek önemli kalem 3105 60 00, yani yalnızca fosfor ve potasyum içeren gübreler. Gerekçe kılavuzun dipnotunda açık: kayda değer gömülü emisyonu olan yalnızca azot içeren gübreler, bu yüzden kapsam ve öncül kuralları azot ekseninde kurulmuş.

🔎 Uzman Notu: Bu ayrım, sektörün emisyon profilini de anlatıyor. Fosfat ve potas gübrelerinin emisyonu ağırlıklı olarak madencilik ve öğütmeden gelirken, azotlu gübrelerin emisyonu havadaki azotu bağlamak için harcanan enerjiden ve süreç kimyasından geliyor.

Neden Ton Değil de Kilogram Azot?

Kesin dönemin gübre sektöründeki en belirleyici özelliği burada.

İşlevsel Birimi Madde 4(4) Tanımlıyor

Metodoloji Tüzüğü’nün 4(4) maddesine göre gübre SKDM ürünlerinin işlevsel birimi, CN 2808 00 00, 2814 ve 3105 kodları için ürünün içerdiği kilogram azot. Diğer gübre CN kodları için 2658/87 sayılı Tüzükte belirlenen ek birimler geçerli, ancak kılavuz bunların da kilogram azot olarak tanımlandığını belirtiyor.

Sonuç şu: raporlanan rakam ton CO2 eşdeğeri / kilogram azot biçiminde ve menşe ülkedeki belirli tesis veya üretim süreci için hesaplanıyor.

Farklı Azot İçeriklerinde Hesap Ortalanıyor

Bir tesis farklı azot içerikli ürünler üretip piyasaya sürüyorsa, emisyonlar Metodoloji Tüzüğü Ek III Bölüm B’deki bileşim kurallarına göre, azot içeriği aralıkları %10’u geçmeyecek biçimde ortalanıyor.

Ton ürün başına değere geçmek gerektiğinde kılavuz denklem 65’i veriyor: özgül gömülü emisyon, ton başına kilogram azot içeriğiyle çarpılıyor. Müşteriye özel bileşimde üretim yapılıyorsa iş bir adım daha ileri gidiyor: üreticinin her sevkiyat için ayrı bir azot içeriği beyanı düzenlemesi ve özgül gömülü emisyonu o sevkiyatın azot içeriğine göre hesaplaması gerekiyor.

Kilit mesaj: Gübrede gömülü emisyon bir ürün özelliği değil, bir parti özelliği. Aynı hattan çıkan iki sevkiyat farklı rakam taşıyabilir.

Gömülü Emisyonlar Nasıl Hesaplanıyor?

Çerçeveyi Metodoloji Tüzüğü (EU) 2025/2547 çiziyor. Raporlamanın genel mantığı için sera gazı emisyon raporunu ele aldığımız yazımız yardımcı olabilir.

Gübre ürünleri SKDM Tüzüğü’nün Ek II listesinde yer almadığından, çimentoda olduğu gibi hem doğrudan hem dolaylı emisyonlar ve öncüllerin gömülü emisyonu hesaba giriyor.

Hangi Emisyonlar İzleniyor?

Kılavuz izlenmesi gereken doğrudan emisyonları dört başlıkta topluyor:

• Yakıt yanması: yalnızca sabit tesisten, araç gibi hareketli üniteler hariç.
• Proses emisyonları: karbondioksit ve diazot monoksit (N2O). Nitrik asit üretiminde amonyağın katalitik oksidasyonundan ve NOx/N2O azaltma ünitelerinden çıkan N2O buraya giriyor. Amonyak üretiminden başka tesislere aktarılan CO2 belirli koşullarda düşülebiliyor.
• Ölçülebilir ısıtma ve soğutma: sistem sınırları içinde tüketilen buhar gibi enerji, nerede üretildiğinden bağımsız olarak.
• Emisyon kontrolü: asidik baca gazı temizliğinde kullanılan soda külü gibi karbonatlı malzemeler.

Doğrudan emisyonlar ayrı ayrı değil toplanarak raporlanıyor; elektrikten kaynaklanan dolaylı emisyonlar ise ayrı raporlanıyor.

İki muafiyet de var. Amonyak ve nitrik asit gibi ekzotermik süreçlerden geri kazanılan ısı ayrı belirleniyor ve sıfır CO2 ile değerlendiriliyor. Süreç içinde yanma olmadan üretilen elektriğin, örneğin amonyak üretimindeki genleşme türbinlerinin, emisyon faktörü sıfır kabul ediliyor.

Nitrik Asitte Sürekli Ölçüm Zorunlu

Serinin hiçbir bölümünde donanım zorunluluğu yoktu. Burada var: nitrik asit üreten bir tesis, prosesten kaynaklanan N2O emisyonlarını Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemi (CEMS) ile izlemek zorunda. Birden fazla emisyon noktası tek bir yerden izlenemiyorsa her nokta ayrı izlenip sonuçlar raporlama için birleştiriliyor.

Kapsam sınırı dikkat istiyor: azaltılmış ve azaltılmamış tüm proses kaynakları dahil, ancak yakıtların yanmasından kaynaklanan N2O sistem sınırının dışında. Baca gazı debisinin belirlenmesinde Metodoloji Tüzüğü, sürekli akış ölçümü yerine kütle dengesi yöntemini tercih ediyor.

N2O tonajı karbon eşdeğerine küresel ısınma potansiyeliyle çevriliyor:

Tablodaki son iki satır alüminyum bölümünden tanıdık. Aynı tablo iki sektörde farklı satırlarıyla işliyor.

Hidrojen İstisnası Ne Zaman İşler?

Amonyağın öncülü hidrojen ve hidrojen, gübre ürünlerinin aksine Ek II listesinde. Bu yüzden hidrojenin dolaylı emisyonu, amonyağın gömülü emisyonu belirlenirken dikkate alınmayabiliyor.

Ancak kılavuz bu izni dar tutuyor. Muafiyet yalnızca hidrojen dış bir tesisten veya ayrı bir üretim sürecinden geldiğinde geçerli; amonyak sahasındaki bağımsız bir elektroliz ünitesi buna örnek gösteriliyor. Klasik Haber-Bosch tesislerinde hidrojen üretimi sürecin ayrıştırılamayacak kadar bütünleşik bir ara adımı olduğundan, hidrojenin dolaylı emisyonu ayrı belirlenemiyor ve tüm sürecin dolaylı emisyonu hesaba giriyor.

Pratikte bu, iki teknik olarak benzer tesisin farklı rakam beyan edebileceği anlamına geliyor. Belirleyici olan kimya değil, üretim sürecinin nasıl tanımlandığı.

Üre’de CO2 Neden Düşülmüyor?

Üre, amonyak ile karbondioksitin yüksek basınçta tepkimesinden elde ediliyor. Karbondioksit ürünün molekülüne giriyor, dolayısıyla sezgi “bu CO2 bağlandı, düşülmeli” diyor.

Kılavuz aksini söylüyor. Üre üretiminde tüketilen CO2, kalıcı kimyasal bağlanma koşullarını sağlamadığı için tesiste salınmış kabul ediliyor. Başka bir tesisten proses girdisi olarak alınan CO2 ise, üretildiği tesiste emisyon olarak sayılmadıysa, üre tesisinde emisyon sayılıyor.

Beş Üretim Rotası

Kılavuz beş üretim sürecini ayrı sistem sınırlarıyla tanımlıyor: amonyak için buharlı reforming ve gazlaştırma olmak üzere iki Haber-Bosch rotası, nitrik asit için Ostwald süreci, üre, ve karışık gübre. Karışık gübrede yalnızca fiziksel karıştırma da yapılsa kimyasal tepkime de olsa kapsam değişmiyor.

Öncül zinciri serinin en derini. Hidrojen amonyağa, amonyak nitrik aside ve üreye, bunların üçü de karışık gübreye öncül oluyor. Karışık gübre kendi kategorisinin öncülü olarak da kullanılabiliyor: nihai formülasyona göre bir amonyum tuzu, başka bir karışık gübrenin girdisi olabiliyor.

Hangi Verileri Toplamanız Gerekiyor?

Ek raporlama yükü, serinin bugüne kadarki en ağırı.

Karşılaştırma ölçeği veriyor. Çimentoda istenen tek ek parametre klinker oranıydı, alüminyumda üç parametre vardı, demir çelikte dört. Gübrede yalnız karışık gübre satırı beş ayrı azot değeri istiyor.

İyi haber şu ki bu veriler çoğu üretici için sıfırdan toplanacak veriler değil. Avrupa gübre mevzuatı azot içeriğinin formlarına göre ambalajda veya dökme sevkiyat belgelerinde gösterilmesini zaten şart koşuyor; kılavuz da bu değerlerin gömülü emisyon hesabında kullanılabileceğini açıkça söylüyor.

Türk Gübre Sektörü İçin Ne Anlama Geliyor?

Türkiye gübrede net ithalatçı. Tarım ve Orman Bakanlığı istatistiklerine göre 2025 fiziki gübre üretimi 4.572.585 ton olurken, aynı yıl kimyevi gübre tüketimi 6.546.693 ton oldu. Azot bazında fark daha da belirgin: üretim 1.025.720 ton, tüketim 1.771.705 ton.

Bu tabloya bakıldığında SKDM’nin Türkiye için küçük bir mesele olduğu izlenimi doğuyor. Rakamlar aksini gösteriyor.

İhracat Büyüyor ve Yönü AB

İstanbul Kimyevi Maddeler ve Mamulleri İhracatçıları Birliği’nin (İKMİB) sektör raporuna göre Türkiye’nin gübre ihracatı 2025’te %32,59 artarak 627,4 milyon dolara ulaştı. En yüksek ihracat 86,9 milyon dolarla Romanya’ya yapıldı ve bu kalem bir yılda %224 büyüdü.

İlk beş varış noktasının üçü AB üyesi ve bu üçü tek başına 162,5 milyon dolar, yani toplam ihracatın yaklaşık dörtte biri. Gerçek AB payı bundan yüksek: listedeki “diğer ülkeler” kaleminde İtalya gibi başka AB üyeleri de bulunuyor.

Ürün tarafı da aynı yöne bakıyor. 2025’in en büyük ihracat kalemi 170,8 milyon dolarla kalsiyum amonyum nitrat, ardından 103,7 milyon dolarla saf amonyak, sonra diamonyum fosfat, azotlu-fosforlu gübreler ve NPK geliyor. Bu beş kalemin beşi de SKDM’nin toplulaştırılmış kategorilerine giriyor ve toplamları 453,6 milyon dolar, yani ihracatın en az %72’si.

Kalsiyum amonyum nitrat ayrıca dikkat çekici: Türkiye’nin hem en çok ürettiği gübre (1.059.963 ton) hem en çok ihraç ettiği kalem. Sektörün üretim gücünün yoğunlaştığı ürün, aynı zamanda SKDM maruziyetinin de yoğunlaştığı ürün.

Ödenen Karbon Fiyatı ve TR ETS

SKDM, menşe ülkede fiilen ödenmiş bir karbon fiyatının beyan sırasında düşülmesine izin veriyor. Kılavuzun tanımına göre karbon fiyatı, üçüncü bir ülkede bir emisyon azaltım sistemi kapsamında vergi, harç veya emisyon ticareti sistemindeki tahsisat biçiminde ödenen tutarı ifade ediyor. Türkiye’de ulusal emisyon ticaret sistemi yönetmeliğinin yayımlanmasıyla bu düşümün zemini kurulmuş durumda ve sektörel çalıştaylarla hazırlık süreci işliyor.

Bir uyarı gerekiyor: düşümün ayrıntılı usulleri henüz kesinleşmedi. Komisyon bu konudaki uygulama düzenlemesini taslak aşamasında yürütüyor. Gübre üreticileri açısından bugünden yapılabilecek olan, ulusal sistemdeki yükümlülüğü ve fiilen ödenen tutarı tesis bazında belgelenebilir biçimde kayıt altına almak.

Uyum Kontrol Listesi

• Hesabı azot üzerinden kurun: işlevsel birim kilogram azot, ton ürün değil. Mevcut raporlama altyapınız ton ürün üzerine kuruluysa dönüşüm katmanı gerekiyor.
• Azot içeriği aralıklarını tanımlayın: farklı bileşimlerde satış yapıyorsanız aralıklar %10’u geçmemeli; müşteriye özel karışımlarda her sevkiyat için ayrı beyan gerekiyor.
• Nitrik asit üretiyorsanız CEMS planlayın: sürekli ölçüm zorunlu, birden çok emisyon noktası varsa hepsi izlenmeli. Bu bir bütçe ve tedarik süresi meselesi.
• Hidrojenin nereden geldiğini belgeleyin: dış tesisten mi geliyor, entegre sürecin parçası mı? Dolaylı emisyonun düşülüp düşülmeyeceğini bu belirliyor.
• Üre üretiyorsanız CO2’yi düşmeyin: tüketilen karbondioksit tesiste salınmış sayılıyor.
• Azotun formlarını ayrıştırın: karışık gübrede amonyum, nitrat, üre ve diğer organik formlar ayrı ayrı raporlanıyor. Bu veri büyük ölçüde mevcut ürün beyanlarınızda zaten var.

Sonuç

Gübre kılavuzu, serinin ölçü biriminin değiştiği ilk bölümü. Kapsam listesi dört kategoriyle sade duruyor, ancak hesabın kurulduğu zemin ve istenen veri derinliği diğer üç sektörün üzerinde.

Yeşil Ajanda olarak Türk gübre üreticileri açısından üç noktaya dikkat çekiyoruz:

1. Birim değişikliği bir dönüşüm katmanı gerektiriyor. Ton ürün üzerine kurulu bir izleme düzeni, kilogram azot üzerinden beyan üretmez. Bu, hesaplama yönteminden önce gelen bir veri mimarisi kararı.
2. Nitrik asit üreticisi için maliyet donanımda. Sürekli emisyon ölçüm sistemi, serinin hiçbir sektöründe karşılaşılmayan bir yatırım kalemi ve tedarik süresi kısa değil.
3. Maruziyet göründüğünden büyük. Türkiye net ithalatçı olsa da ihracatın en az %72’si SKDM kategorilerinde ve ilk beş varış noktasının üçü AB üyesi. Üstelik bu ihracat bir yılda üçte bir oranında büyüdü.

Serinin bir sonraki bölümünde hidrojen sektörü kılavuzu ele alınacak. Bu bölümde amonyağın öncülü olarak yalnızca değindiğimiz hidrojen, orada kendi kuralları ve kendi sistem sınırlarıyla incelenecek.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Avrupa Komisyonu (DG TAXUD) – Guidance Document 5C: Sector-specific guidance document on Fertilisers, 14 Ağustos 2026
2. Avrupa Birliği – SKDM Tüzüğü, Regulation (EU) 2023/956 (konsolide metin)
3. Avrupa Komisyonu – Metodoloji Tüzüğü, Commission Implementing Regulation (EU) 2025/2547
4. Avrupa Parlamentosu ve Konseyi – Gübreleme Ürünleri Tüzüğü, Regulation (EU) 2019/1009 (konsolide metin)
5. İstanbul Kimyevi Maddeler ve Mamulleri İhracatçıları Birliği (İKMİB) – Gübre Sektör Raporu, Ocak-Aralık 2025
6. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Tarımsal Gübre İstatistikleri, 2025