2026 yılı, küresel çevre yönetişimi açısından son derece kritik bir dönemeçte başlıyor. BM Çevre Programı (UNEP) İcra Direktörü Inger Andersen, 173. Daimi Temsilciler Komitesi toplantısında hem acil sorunları hem de önümüzdeki aylarda gerçekleşecek önemli çok taraflı çevre süreçlerini ele aldı. İklim, biyoçeşitlilik ve kirlilik krizlerinin aynı anda derinleştiği bu dönemde çok taraflı işbirliğine duyulan ihtiyaç her zamankinden daha güçlü.
Ortadoğu'daki Çevre Felaketi: Görünmeyen Hasar
Andersen, konuşmasına Ortadoğu’daki çatışmanın gözden kaçan boyutuna dikkat çekerek başladı: çevresel yıkım.
Yakıt depolama ve işleme tesislerinin tahrip edilmesi hava, toprak ve suyu ciddi biçimde kirletiyor. Hasar gören petrol ve gaz tesislerinden yükselen alevler, hem yangınlara müdahale edenleri hem de bölgede yaşayan halkı tehdit eden hava kirleticileri yayıyor. Deniz araçlarının uğradığı hasar ise büyük çaplı petrol sızıntılarına zemin hazırlıyor; bu sızıntılar nehirleri, gölleri, yeraltı sularını ve denizleri kirletiyor, bölgede zaten kronik hale gelmiş su kıtlığı sorununu daha da ağırlaştırıyor.
Andersen, geçmiş çatışma deneyimlerinden yola çıkarak kirleticilerin uzun yıllar boyunca etkisini sürdürebileceğini vurguladı ve BM Genel Sekreteri’nin çağrısını yineleyerek tüm tarafları derhal ateşkese davet etti. UNEP, bölgedeki çevre koşullarını BM sistemiyle birlikte izlemeyi ve çatışmadan kaynaklanan çevresel sorunları raporlamayı sürdürüyor.
UNEA-7'nin Ardından Yeni Görevler
UNEP, yedinci BM Çevre Meclisi (UNEA-7) sonrasında önemli bir dönüşüm sürecine girdi.
UNEA-7’de üye devletler, UNEP’in 2026-2029 Orta Vadeli Stratejisi’ni kabul ederek 11 karar ve 3 ek karar aracılığıyla kuruluşa yeni görevler verdi. UNEP, bu yeni görevleri mevcut yükümlülükleriyle birlikte yürütürken üç öncelikli alana odaklanıyor:
- Etkinlik ve verimlilik: Ülkelere düşük emisyonlu, dirençli büyüme konusunda güçlü danışmanlık sağlamak ve parçalı yapıdan kaynaklanan kayıpları azaltmak
- Ölçülebilir etki: Somut ve güvenilir sonuçlar üretmek
- Yatırımları güvenceye almak: Bilim, hukuk ve finans araçlarıyla çevreye yönelik yatırımların önündeki riskleri azaltmak
Finansal tablo da dikkat çekici bir gelişim gösterdi. 2025 yılında 108 üye devlet UNEP’in Çevre Fonu’na katkıda bulunurken, fon geliri onaylanan 100 milyon dolarlık bütçenin altında kalarak 85 milyon dolarda kaldı. Andersen, her katkının önemini vurgulayarak üye devletleri tam paylarını ödemeye davet etti.
2026'nın Çevre Takvimi: Rio COP'larından Su Konferansına
Üçlü Rio COP Fırsatı
2026, çevre alanında birbiriyle bağlantılı üç büyük uluslararası zirvesinin aynı yıla denk geldiği “Rio Trio COPs” yılı olma özelliği taşıyor. Bu, iklim, biyoçeşitlilik ve arazi bozulması gündemlerini eş zamanlı olarak ilerleterek sinerjik bir küresel etki oluşturmak için eşsiz bir fırsat sunuyor.
İklim COP31 – Türkiye: UNEP, emisyon ve uyum açığı raporları, soğutma, metan ve gıda israfına yönelik çalışmalarla politika yapımının bilimsel zeminini güçlendiriyor. 1,5°C aşımına ilişkin yeni çalışmalar da COP31’e girdi sağlayacak.
Biyoçeşitlilik COP17 – Ermenistan: Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi’nin 2030 hedeflerine ulaşmak için ivme kazanmanın hedeflendiği bu zirvede UNEP, 70 ülkenin ulusal biyoçeşitlilik strateji ve eylem planlarını finansman ve kapasite desteğiyle tamamlamasına destek veriyor.
UNCCD COP17 – Moğolistan: Kurak alanlar özelinde geçim kaynaklarını sürdürme, ekosistem dirençliliğini güçlendirme ve iklim değişikliğiyle mücadeleye odaklanılacak.
Su Konferansı ve Diğer Kritik Toplantılar
BAE ile Senegal’in ev sahipliği yaptığı 2026 BM Su Konferansı, Abu Dabi’de gerçekleşecek. UNEP bu platformda havza restorasyonu, kuraklık izleme ve atık su gözetimi alanlarındaki girişimlerini paylaşacak.
Bölgesel Denizler Sözleşmeleri COP’ları da gündemde: Nairobi Sözleşmesi Tanzanya’da, Doğu Asya Denizleri Koordinasyon Organı ise Filipinler’de toplanacak.
Kimyasallar ve Plastik: Kritik Müzakere Süreci
Kimyasallar Küresel Çerçevesi ve Kirlilik Paneli
Kasım ayında Cenevre’de gerçekleşecek Kimyasallar Küresel Çerçevesi’nin ilk Uluslararası Konferansı, 2030’a kadar tamamlanması gereken beş stratejik hedef ve 28 hedefin hayata geçirilmesinde belirleyici bir rol oynayacak. Kimyasallar, Atık ve Kirlilik Hükümetlerarası Bilim-Politika Paneli’nin (ISP-CWP) tam olarak faaliyete geçirilmesi ise UNEP’in öncelikli hedefleri arasında yer alıyor.
Montreal Protokolü'nün 10. Yılı
Aralık ayında Kigali, Ruanda’da gerçekleşecek Montreal Protokolü Taraflar Toplantısı, Kigali Değişikliği’nin onuncu yıl dönümüne denk gelecek. HFC-23 emisyonlarına yönelik beklenen takip süreci, bölgesel atmosferik izleme ve soğutucu maddelerin yaşam döngüsü yönetimi bu toplantının başlıca gündem maddeleri arasında yer alıyor.
Plastik Kirliliği Anlaşması
Plastik kirliliğini sona erdirmeye yönelik uluslararası bağlayıcı bir anlaşma geliştirme sürecinde somut adımlar atılmaya devam ediyor. Şubat ayında Hükümetlerarası Müzakere Komitesi’nin yeni başkanı seçilen Şili Büyükelçisi Julio Cordano, anlaşmanın tamamlanması için kararlı olduğunu açıkladı. 16 Mart tarihli mektupla paylaşılan yol haritası, INC-5.4 öncesinde bir dizi gayri resmi etkinliği ve 30 Haziran–3 Temmuz tarihleri arasında Nairobi’de gerçekleştirilecek Heyetler Başkanları Toplantısı’nı kapsıyor. UNEP, sürece desteğini kararlılıkla sürdürüyor.
UNEP / Çok Taraflı Çevre Süreci
2026 Küresel Çevre Takvimi
İklim, biyoçeşitlilik ve kirlilik gündemlerindeki kritik müzakere süreçleri
Kaynak: UNEP – Gearing up for a year of multilateral action
